Кудалиб - КIудаб росо كۇدالێب - گۇداب رۈسۈ

Кудалиб - КIудаб росо كۇدالێب - گۇداب رۈسۈ

Кудалиб - КIудаб росо كۇدالێب - گۇداب رۈسۈ

Жендер мац1ги х1оде томо цоги мац1алъ к1алгьанев чи, ахиркъадги гьезде свериня.

جېندېر ماضڬێ حۈدې تۈمۈ صۈڬێ ماضاڸ گالهانېو چێ، اخێرقادڬێ هېزدې سوېرێنيا.

пятница, 23 декабря 2016 г.

ئێنسان گۈدۈ هاوۇراب شێعرۇ ИНСАН КIОДО ГЬАВУРАБ ШИГIРУ

АхIмад МуртазагIалиев


ИНСАН КIОДО ГЬАВУРАБ ШИГIРУ

Кудалиса ХIасан гьавуралдаса 300 сон тIубаялде

МагIарул адабияталъул тарихалдаса лъала гьеб бижун бачIараб заман ХYII гIасру – ХYIII гIасруялъул тIоцебесеб бащалъи букIин. Гьелдаса церехунисел  къарнабазда гьеб букIараб батани батIи-батIиял авторазул дагьалго асараздалъун загьирлъараб хIалалда, рехсараб заманалда магIарул адабияталъулъ баккана жиндирго сипат-суратги хаслъиялъул гIаламаталги жиндилъ бугеб хIаракатчилъиялъул сверел. Аслияб куцалда гьединал гIаламатазул цояблъун букIана, доб заманалда Дагъистаналъул жамгIияталъул пагьмуял гIадамазда гьоркьоб «гIарабалъ хъвараб – берцинаб, парс мацIалда хъвараб  – пасихIаб, цогидаб хутIараб къабихIаб» («гIараб – пасихI, парси – малихI, бакъи – къабихI») абураб пикру тIибитIун букIаниги, жидерго рахьдал мацIазда шигIриял асарал хъваялде тIоцересел галаби тIамурал, гьелъие гьунар бугел рагIул устарзаби ракки. КигIанго нилъее бокьичIониги, гьезул гIемерисезул цIарал ва гьез къалмикье росарал асарал тарихалъ нилъехъе росун рачIун гьечIолъиялда разилъизе кколел руго. Амма жакъасел цIалдолезе жидер гIумруги хIаракатчилъиги баянал автораз, гьайгьай, багьа гьабун хIалкIоларебгIан кIудияб бутIа лъуна миллияб маданияталъул хазинаялъулъ ва мустахIикълъана гьел ирсилазул баркалаялъеги. ТIоцебесеб иргаялда гьел рукIана бечедаб гIелмиябгун гуманитарияб ирс нахъе  тарал Къудукьа МухIамад, ГIаймакиса Абубакар, Рочиса МухIамадамин (Хъазахъилав), Кудалиса КIудияв ХIасан, Хунзахъа Дибир-къади, ГьаракIуниса СагIид гIадинал ва цогидалги цIар рагIарал шагIирзаби. Гьездаго гьоркьор рехсезе мустахIикъал руго жидер хIакъалъулъ мукъсанал гурони баянал нилъехъе  щвечIел, масала,  Ругъжаса Абакарил Марям гIадал рагIул устарзабиги. Нилъер халкъалъул миллияб маданияталъул вакилзабазул гьеб къокъаялда кIвана рахьдал мацIалда адабияталъе кьучI лъезе. Гьеб гьезул гьунарлъунги, гIагараб халкъалъе гьабураб хъулухълъунги рикIкIине ккола нилъеца! Гьелдаса хадуб, ХIХ гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялдаса байбихьун, бижун бачIана ва цебетIуна магIарулазул профессионалияб адабият.
МагIарул адабият цебетIеялъулъ лъикIаланго туркIи лъугьана ХУII гIасруялда. Гьелъулъ цIикIкIараб бутIа лъуна Кудалиса КIудияв ХIасанил (1715–1795) адабияб хIаракатчилъиялъги. Гьев вукIана машгьурав динияв гIалимчи, мударрис, гIараб адабият лъикIго лъалев, кутакаб пагьмуялъул шагIир – сипатияб рагIул унго-унгояв устар. Гьесул шаргIияб хIаракатчилъиялъулги шигIрияб гьунаралъулги хIакъалъулъ бицун буго жидерго асаразулъ Гъазигъумекиса ГIабдурахIманица, Алкъадаралдаса ХIасаница, ГIали Каяца ва Дургелиса Назирица. Гьесул гIелмиябгун шигIрияб гьунаралъе гьез тIадегIанаб къимат кьун букIиналъе нугIлъи гьабула ХIасанил цIаралда цебе Гъазигъумекиса ГIабдурахIманица «КIудияв» абун хъвалеб букIиналъ.
Жеги чIаго вугев заманалдаго ва хадусеб ХIХ гIасурялдаги Кудалиса КIудияв ХIасанил хIакъалъулъ бицунеб букIаниги, гьесул бечедаб ирс жеги тIубанго данде бакIарун бажаричIо ва гьелъул гIелмияб цIех-рехги гьабун гьечIо. Машгьурав щагIирасул ирсалъул къадру бичIчIулезул ва гьеб магIарул халкъалъухъе кьезе къасд ккаразул жигаралдалъун 2008 соналда къватIибе биччана «Кудалиса КIудияв ХIасан» абураб мажмугI. Гьесул хIакъалъулъ цогидал материалаздаго цадахъ гьеб мажмугIалде росун шагIирасул къалмикьа арал туркабиги.
Гьелде щвезегIанги Кудалиса ХIасанил шигIриял асарал рахъун рукIана батIи-батIиял тIахьазда ва мажмугIазда. ТIоцебе гьесул щуго турки бахъун букIана 1908 соналда  магIарул гIалимчи ва рагIул устар ЧIохъа ГIабдуллагь-хIажияс данде гьабураб «ХуласатулмавагIиз» («ТIаса рищарал асарал») абураб мажмугIалда.
КIвар кьезе ккараб хIужалъун лъугьана гьоркьохъел гIасрабазул магIарул шагIирасул асарал ХХ гIасруялда Дагъистаналъул цогидал халкъазул мацIазде таржама гьабун басмаялда рахъи. Кудалиса КIудияв Хасанил диниял асаралги жинда жанир ругеб, тIадехун рехсараб «ХуласатулмавагIиз» абураб мажмугI тум мацIалдеги буссинабун, Кумаялдаса Юсупица 1910 соналда М.-М. Мавраевасул басмаханаялда бахъана. Гьенибго 1913 соналда къватIибе биччана тасавупалъул хIакъалъулъ хъварал ГIаймакиса Абубакарилги Кудалиса ХIасанилги асаразул мажмугI. Дарги мацIалъул цIедехIдерил сверелалде гьел руссинарун рукIана Хважалмахьиялдаса ГIабдулгIазизил вас МухIамадица.
Кудалиса ХIасанил гIелмиял хIалтIабазулги, адабияб хIаракатчилъиялъулги ва гьесул гIамал-хасияталъулги машгьурлъи тIибитIун букIана гIагараб халкъалда гьоркьоб, ва, гьале кIигоялдаса цIикIкIун гIасру аниги, кIудияб къадру-къиматалда рехсола гьесул цIар магIарулаз. Гьелъул хIакъалъулъ академик. ХIамзатил ХIажияс хъвана гьадин: «ГIакълуялъул ва ращалъиялъулги ращалъиялъул тIокIкIел гIадамазул рекIелъе тIинкIулев насихIатчи хIисабалда халкъалда кIочонаревлъун хутIана Къудукьа МухIамад ва гIелму-лъаялъеги лъикIлъиялъеги рецц гьабулевлъун лъугьана Кудалиса ХIасан».
Гьел рагIаби ритIухъ гьарулеллъун рикIкIине ккола ХУIII гIасруялъул ахиралда – ХIХ гIасруялъул авалалда вукIарав машгьурав гIакъил ва гIалим ГьаракIуниса СагIидица Кудалиса КIудияв ХIасан хванин рагIараб мехалда гьабураб марсияталъул гьадинал мухъал:

ГIелмул-магIазалъул гIоралги къун ун,
Къварилъи рагIула доба Кудалиб.
БахIрулмухIитIалъул тIинуги тIун ун,
ТIупан тIун рагIула ГIандаллъиялда.

Кудалиб баккараб гIелмуялъул бакъ,
Чангиясул ракIал гвангъизарураб.
Дагъистан урхъараб гIелмуялъул моцI,
БецIабщинаб букIон къалъизабураб.

ХIасан, мун хванилан, хабар рагIидал,
Гьал нижер ракIазде бецIлъи рехана.
Къадаралде щварав якъин гьавидал,
Инна лиллагьилан, гьаркь борчIана.

Гьанибго бицине ккола шагIир, гIалим, гIамал-хасият берцинав инсан, гIенеккаразул рекIелъе нух батулев насихIатчи  КIудалиса ХIасанил цIарги ишалги цIикIкIараб рецц-бакъалдалъун рехсон ругин батIи-батIияб заманалъул машгьурал магIарул гIалимзабаз ва шагIирзабаз:  Багинуса ШугIайб-апандица, Чохъа Абубакар-хIажияс, ГIахьалчIиса МуртазагIалица, Игьалиса Чупалас ва цогидазги. Масала, ГIахьалчIиса МуртазагIалихIажиясул цо кочIолъ руго гьадинал рагIаби:

ГIаймаки Абубакар, Кудали ХIасан-къади,
СалтIа Юсуп-апанди, Усишалиса Давуд, -
Диниял ахIкамазе хIакъал мужадидзаби,
Жидер иршадалдалъун Дагъистан тIобитIарал.

Гьунар бугев рагIул устар ва камилаб гъакълуялъул гIалим Кудалиса КIудияв ХIасанил шигIриябги гIелмиябги хIаракатчилъиялъул кьучIлъун лъугьана миллияб сипатиябгун хIакъикъатги гIарабазулгун бусурбабазулаб маданиятги.
Жакъа къоялде нилъехъе кодобе щун буго Кудалисесул анцIила цо шигIрияб асар. Гьезул гIемерисезулъ загьирлъун буго доб заманалъул хIакъикъаталдехунги халкъалъул гIумруялдехунги гIакъилаб бербалагьи. Гьез инсан ахIулев вуго жиндирго гIумруялъулъ жигарав хIаракатчилъун вукIине ккеялде:

Цо лъагIалида жаниб ункъцIул хисулеб дунял,
Жиндир гIакълу камилав гьелдласа чIухIиларо.
Сордо бачIун, къо бачIун унеб буго замана,
Жиндир пикру цIикIкIарав гъаплаталда чIеларо.

Риидал  бижараб  хер,  кьиндал  савуд  бухIула,
Цо  хIалалда  дуниял  лъиего  хутIиларо. 
ЦIунтун  хадуб  шагьримоцI  мукъсанлъумо, тIагIуна, 
Даимго  нигIматазулъ  Бичас  мунги  телаpo.

Гьал  гIадамазда  гъоркьоб  чIухIи  пахру  гьабуге, 
Ахир  чидай  хIакъирлъи  бихьичIого  теларо. 
Муъминаб  агьлуялъе  дуца лъикIлъи  гьабея, 
КIиябгоги  рукъалъул  дуй  пайда  камиларо.

Дур  амру  хьвадулаго,  лъикIлъи  гIемер  гьабея,
Гьаб  дунялалъул  къоял  цо  хIалалда  чIоларо.
Чорхол  кутак  бyкIaгo,  тIагIат  гIемер  гьабея,
КIвахIаллъун  тIагIат  тарав  нахъа  разилъиларо.

ШагIирас рикIкIунеб буго, кинаб ахIвал-хIалалде кканиги, инсанас лъугIизе тезе бегьуларила жиндаго божилъи, жиндирго къуваталда, гIакълуялда, кинго ккезе биччазе бегьуларила жиндир къадру хвараб, гIадамазул гIайиб-гъвелалъе гIужлъун лъугьунеб иш. Инсанас нахъаса къотIичIого хIаракат бахъизе кколила сахаватлъи, гIадатлъи, гIадамаздехун гурхIел рахIму гIадинал ва гьезда релълъаралги лъикIамал гIамалал жиндир напсалъулъ цIунизе. ХалтIиги захIматги инсанасул гIумру берцин гьабулеб жо букIин кIочон тогейила. Гьелъул хIакъалъулъ шагIирасул цо туркиялъулъ дандчIвала кицилъун лъугьарал гьадинал гIакъилал рагIаби: «Къаси бусада ургъун, мискин бечелъиларо».
Кудалиса ХIасанил поэзиялъулъ ратула цо чIванкъотIараб суалалдаса кьурал гIакълаби, насихIатал. Хасал хIужабазе ва гIумруялда жанир кколел лъугьа-бахъиназе гIаммаб къиматги кьун, кьучIал рагIабаздалъун загьир гьарурал жиндирго пикрабаздалъунги бечедаб буго гьесул шигIру. МагIнаялъул гъварилъялъухъ ва гIакъиллъиялъухъ, пикру къокъго ва пасихIго къалмикье босун букIиналъухъ балагьун, гьесул гIемерисел калимаби кицабазда релълъуна. Халкъияб кицилъун рикIкIине мустахIикъаб анцI-анцI байт (кочIол кIиго мухъ) батула гьесул шигIриял асаразулъ. Гьединго, Кудалиса ХIасанил асаразулъ дандчIвала магIарул халкъияб каламалъе хасиятаб гьара-рахьи, къанагIат – хьамиги.

Жиндир гIакълу босарав нахъе гIенеккуларо,
ШайтIан сверухъ лъугьарав сабуралда чIоларо.
Гьава гьалмагъ гьабурас пикруго гьабуларо,
Пикру дагьав гIакълугьечI нартил цIаялъ вухIаги.

Дунял нахъа гьабурав нахъа разилъиларо,
ГIадада къоял арав Бичас вохун теларо.
Бичасул амру тарас тIагIатго гьабуларо,
Хьвади квешав гIамалгьечI хомо тIаса вихьаги.

Жиндир гIакълу камилав кинго хатIалъиларо,
Сабуралда кIалъарав рагIулъ мекъе ккеларо.
Гьава тушман гьабурас шаргIияб нух теларо,
Гьаб дунялалъул гIакъил, мун Аллагьас цIунаги.

Кудалиса ХIасанил адабияб хIаракатчилъиялъул камиллъи бихьизабулеб цоги кIвар бугеб хIужалъун гьаниб бачине ккола гьес гIараб мацIалда хъварал кучIдузул хъваял нахъе хутIун рукIин. Гьелъ нугIлъи гьабула  гьоркьохъел гIасрабазул гьев машгьурав шагIирасул пагьмуги гьунарги тIадегIанаб даражаялде бахун букIиналъе.
Ахиралдаги абизе ккола магIарул ахлакъиябгун насихIатаб поэзиялъе кьучI лъурав кIудияв рагIул устар  хIисабалда Кудалиса ХIасанил шигIрияб хIалбихьиги бечедаб ирсги босанин ва камил гьабунин магIарул хъвадарухъабазулги хадусел наслабаз.




احماد مۇرتازاعالێلازۇل


ئێنسان گۈدۈ هاوۇراب شێعرۇ

كۇدالێسا حاسان هاوۇرالداسا ٣٠٠ سۈن طۇبايالدې

ماعارۇل ادابێياتاڸۇل تارێخالداسا ڸالا هېب بێجۇن باڃاراب زامان ١٧ عاسرۇ - ١٨ عاسرۇياڸۇل طۈصېبېسېب باشاڸێ بۇگێن. هېلداسا صېرېخۇنێسېل  قارنابازدا هېب بۇگاراب باتانێ باطێ - باطێيال شاعێرزابازۇل داهالڬۈ اسارازداڸۇن زاهێرڸاراب حالالدا،  رېخساراب زامانالدا ماعارۇل ادابێياتاڸۇڸ باكّانا جێندێرڬۈ سێفات - سۇراتڬێ خاسڸێياڸۇل عالاماتالڬێ جێندێڸ بۇڬېب حاراكاتچێڸێياڸۇل سوېرېل. اسلێياب كۇصالدا هېدێنال عالاماتازۇل صۈيابڸۇن بۇگانا،  دۈب زامانالدا داغێستاناڸۇل جامعێياتاڸۇل فاهمۇيال عادامازدا هۈرڨۈب «عاراباڸ څواراب - بېرصێناب،  فارس ماضالدا څواراب  - فاسێحاب،  صۈڬێداب خۇطاراب قابێحاب» («عاراب - فاسێح،  فارسێ - مالێح،  باقێ - قابێح») ابۇراب فێكرۇ طێبێطۇن بۇگانێڬێ،  جێدېرڬۈ راڮدال ماضازدا شێعرێيال اسارال څوايالدې طۈصېرېسېل ڬالابێ طامۇرال،  هېڸێيې هۇنار بۇڬېل راعۇل ئۇستارزابێ راكّێ. كێعانڬۈ نێڸېيې بۈڨێڃۈنێڬێ،  هېزۇل عېمېرێسېزۇل ضارال وا هېز قالمێڨې رۈسارال اسارال تارێخاڸ نێڸېڅې رۈسۇن راڃۇن هېڃۈڸێيالدا رازێڸێزې كّۈلېل رۇڬۈ. امّا جاقاسېل ضالدۈلېزې جێدېر عۇمرۇڬێ حاراكاتچێڸێڬێ بايانال اوتۈراز،  هايهاي،  باها هابۇن حالگۈلارېبعان گۇدێياب بۇطا ڸۇنا مێلّێياب مادانێياتاڸۇل خازێناياڸۇڸ وا مۇستاحێقڸانا هېل ئێرسێلازۇل باركالاياڸېڬێ. طۈصېبېسېب ئێرڬايالدا هېل رۇگانا بېچېداب عېلمێيابڬۇن ڬۇمانێتارێياب ئێرس ناڅې  تارال ڨۇدۇڨا مۇحاماد،  عايماكێسا ابۇباكار،  رۈچێسا مۇحامادامێن (څازاڅێلاو)،  كۇدالێسا گۇدێياو حاسان،  خۇنزاڅا دێبێر - قادێ،  هاراگۇنێسا ساعێد عادێنال وا صۈڬێدالڬێ ضار راعارال شاعێرزابێ. هېزداڬۈ هۈرڨۈر رېخسېزې مۇستاحێقال رۇڬۈ جێدېر حاقاڸۇڸ مۇقسانال ڬۇرۈنێ بايانال نێڸېڅې  شوېڃېل،  ماسالا،   رۇغجاسا اباكارێل ماريام عادال راعۇل ئۇستارزابێڬێ. نێڸېر خالقاڸۇل مێلّێياب مادانێياتاڸۇل واكێلزابازۇل هېب قۈقايالدا گوانا راڮدال ماضالدا ادابێياتاڸې ڨۇڃ ڸېزې. هېب هېزۇل هۇنارڸۇنڬێ،  عاڬاراب خالقاڸې هابۇراب څۇلۇڅڸۇنڬێ رێگّێنې كّۈلا نێڸېصا. هېلداسا خادۇب،  ١٩ عاسرۇياڸۇل گێئابێلېب باشاڸێيالداسا بايبێڮۇن،  بێجۇن باڃانا وا صېبېطۇنا ماعارۇلازۇل ادابێيات.
ماعارۇل ادابێيات صېبېطېياڸۇڸ ڸێگالانڬۈ تۇرگێ ڸۇهانا ١٧ عاسرۇيالدا. هېڸۇڸ ضێگّاراب بۇطا ڸۇنا كۇدالێسا گۇدێياو حاسانێل (١٧١٥ - ١٧٩٥) ادابێياب حاراكاتچێڸێياڸڬێ. هېو وۇگانا ماشهۇراو دێنێياو عالێمچێ،  مۇدارێس،  عاراب ادابێيات ڸێگڬۈ ڸالېو،  كۇتاكاب فاهمۇياڸۇل شاعێر - سێفاتێياب راعۇل ئۇنڬۈ - ئۇنڬۈياو ئۇستار. هېسۇل شارعێياب حاراكاتچێڸێياڸۇلڬێ شێعرێياب هۇناراڸۇلڬێ حاقاڸۇڸ بێصۇن بۇڬۈ جێدېرڬۈ اسارازۇڸ غازێغۇمېكێسا عابدۇراحمانێصا،  القادارالداسا حاسانێصا،  عالێ كاياصا وا دۇرڬېلێسا نازێرێصا. هېسۇل عېلمێيابڬۇن شێعرێياب هۇناراڸې هېز طادېعاناب قێمات ڨۇن بۇگێناڸې نۇعڸێ هابۇلا حاسانێل ضارالدا صېبې غازێغۇمېكێسا عابدۇراحمانێصا «گۇدێياو» ابۇن څوالېب بۇگێناڸ.
جېڬێ ڃاڬۈ وۇڬېو زامانالداڬۈ وا خادۇسېب ١٩ عاسرۇيالداڬێ كۇدالێسا گۇدێياو حاسانێل حاقاڸۇڸ بێصۇنېب بۇگانێڬێ،  هېسۇل بېچېداب ئێرس جېڬێ طۇبانڬۈ داندې باگارۇن باجارێڃۈ وا هېڸۇل عېلمێياب ضېخ - رېخڬێ هابۇن هېڃۈ. ماشهۇراو شاعێراسۇل ئێرساڸۇل قادرۇ بێڃّۇلېزۇل وا هېب ماعارۇل خالقاڸۇڅې ڨېزې قاسد كّارازۇل جێڬارالداڸۇن ٢٠٠٨ سۈنالدا قواطێبې بێچّانا «كۇدالێسا گۇدێياو حاسان» ابۇراب ماجمۇع. هېسۇل حاقاڸۇڸ صۈڬێدال څواي - څوايازداڬۈ صاداڅ هېب ماجمۇعالدې رۈسۇن شاعێراسۇل قالمێڨا ارال تۇركابێڬێ.
هېلدې شوېزېعانڬێ كۇدالێسا حاسانێل شێعرێيال اسارال راڅۇن رۇگانا باطێ - باطێيال طاڮازدا وا ماجمۇعازدا. طۈصېبې هېسۇل شۇڬۈ تۇركێ باڅۇن بۇگانا ١٩٠٨ سۈنالدا  ماعارۇل عالێمچێ وا راعۇل ئۇستار ڃۈڅا عابدۇلّاه - حاجێياس داندې هابۇراب «خۇلاساتۇلماواعێز» («طاسا رێشارال اسارال») ابۇراب ماجمۇعالدا.
گوار ڨېزې كّاراب حۇجاڸۇن ڸۇهانا هۈرڨۈڅېل عاسرابازۇل ماعارۇل شاعێراسۇل اسارال ٢٠ عاسرۇيالدا داغێستاناڸۇل صۈڬێدال خالقازۇل ماضازدې تارجاما هابۇن باسمايالدا راڅێ. كۇدالێسا گۇدێياو خاسانێل دێنێيال اسارالڬێ جێندا جانێر رۇڬېب،  طادېخۇن رېخساراب «خۇلاساتۇلماواعێز» ابۇراب ماجمۇع تۇم ماضالدېڬێ بۇسّێنابۇن،  كۇمايالداسا يۇسۇفێصا ١٩١٠ سۈنالدا ماورايېواسۇل باسماخانايالدا باڅانا. هېنێبڬۈ ١٩١٣ سۈنالدا قواطێبې بێچّانا تاساوۇفاڸۇل حاقاڸۇڸ څوارال عايماكێسا ابۇباكارێلڬێ كۇدالێسا حاسانێلڬێ اسارازۇل ماجمۇع. دارڬێ ماضاڸۇل ضېدېحدېرێل سوېرېلالدې هېل رۇسّێنارۇن رۇگانا خواجالماڮێيالداسا عابدۇلعازێزێل واس مۇحامادێصا.
كۇدالێسا حاسانێل عېلمێيال حالطابازۇلڬێ،  ادابێياب حاراكاتچێڸێياڸۇلڬێ وا هېسۇل عامال - خاسێياتاڸۇلڬێ ماشهۇرڸێ طێبێطۇن بۇگانا عاڬاراب خالقالدا هۈرڨۈب،  وا هالې گێڬۈيالداسا ضێگّۇن عاسرۇ انێڬێ،  گۇدێياب قادرۇ - قێماتالدا رېخسۈلا هېسۇل ضار ماعارۇلاز. هېڸۇل حاقاڸۇڸ  حامزاتێل حاجێياس څوانا هادێن: «عاقلۇياڸۇل وا راشاڸێياڸۇلڬێ راشاڸێياڸۇل طۈگّېل عادامازۇل رېگېڸې طێنگۇلېو ناسێحاتچێ حێسابالدا خالقالدا گۈچۈنارېوڸۇن خۇطانا ڨۇدۇڸا مۇحاماد وا عېلمۇ - ڸاياڸېڬێ ڸێگڸێياڸېڬێ رېصّ هابۇلېوڸۇن ڸۇهانا كۇدالێسا حاسان».
هېل راعابێ رێطۇڅ هارۇلېلڸۇن رێگّێنې كّۈلا ١٨ عاسرۇياڸۇل اخێرالدا - ١٩ عاسرۇياڸۇل اوالالدا وۇگاراو ماشهۇراو عاقێل وا عالێم هاراگۇنێسا ساعێدێصا كۇدالێسا گۇدێياو حاسان خوانێن راعاراب مېخالدا هابۇراب مارسێياتاڸۇل هادێنال مۇڅال:

عېلمۇل - ماعازاڸۇل عۈرالڬێ قۇن ئۇن،
قوارێڸێ راعۇلا دۈبا كۇدالێب.
باحرۇلمۇحێطاڸۇل طێنۇڬێ طۇن ئۇن،
طۇفان طۇن راعۇلا عاندالڸێيالدا.

كۇدالێب باكّاراب عېلمۇياڸۇل باق،
چانڬێياسۇل راگال ڬوانغێزارۇراب.
داغێستان ئۇرڅاراب عېلمۇياڸۇل مۈض،
بېضاب شێناب بۇگۈن قاڸێزابۇراب.

حاسان،  مۇن خوانێلان،  خابار راعێدال،
هال نێجېر راگازدې بېضڸێ رېخانا.
قادارالدې شواراو ياقێن هاوێدال،
انّا للّه - هێلان،  هارڨ بۈرڃانا.

هانێبڬۈ بێصێنې كّۈلا شاعێر،  عالێم،  عامال - خاسێيات بېرصێناو ئێنسان،  عېنېكّارازۇل رېگېڸې نۇخ باتۇلېو ناسێحاتچێ  گۇدالێسا حاسانێل ضارڬێ ئێشالڬێ ضێگّاراب رېصّ - باقالداڸۇن رېخسۈن رۇڬێن باطێ - باطێياب زاماناڸۇل ماشهۇرال ماعارۇل عالێمزاباز وا شاعێرزاباز:  باڬێنۇسا شۇعايب - افاندێصا،  چۈڅا ابۇباكار - حاجێياس،  عاڮالڃێسا مۇرتازاعالێصا،  ئێهالێسا چۇفالاس وا صۈڬێدازڬێ. ماسالا،  عاڮالڃێسا مۇرتازاعالێحاجێياسۇل صۈ كۈڃۈڸ رۇڬۈ هادێنال راعابێ:

عايماكێ ابۇباكار،  كۇدالێ حاسان - قادێ،
سالطا يۇسۇف - افاندێ،  ئۇسێشالێسا داوۇد،  -
دێنێيال احكامازې حاقال مۇجادێدزابێ،
جێدېر ئێرشادالداڸۇن داغێستان طۈبێطارال.

هۇنار بۇڬېو راعۇل ئۇستار وا كامێلاب غاقلۇياڸۇل عالێم كۇدالێسا گۇدێياو حاسانێل شێعرێيابڬێ عېلمێيابڬێ حاراكاتچێڸێياڸۇل ڨۇڃڸۇن ڸۇهانا مێلّێياب سێفاتێيابڬۇن  حاقێقاتڬێ عارابازۇلڬۇن بۇسۇربابازۇلاب مادانێياتڬێ.
جاقا قۈيالدې نێڸېڅې كۈدۈبې شۇن بۇڬۈ كۇدالێسېسۇل انضێلا صۈ شێعرێياب اسار. هېزۇل عېمېرێسېزۇڸ زاهێرڸۇن بۇڬۈ دۈب زاماناڸۇل حاقێقاتالدېخۇنڬێ خالقاڸۇل عۇمرۇيالدېخۇنڬێ عاقێلاب بېربالاهێ. هېز ئێنسان احۇلېو وۇڬۈ جێندێرڬۈ عۇمرۇياڸۇڸ جێڬاراو حاراكاتچێڸۇن وۇگێنې كّېيالدې:

صۈ ڸاعالێدا جانێب ئۇنقضۇل خێسۇلېب دۇنيال،
جێندێر عاقلۇ كامێلاو هېلدلاسا ڃۇحێلارۈ.
سۈردۈ باڃۇن،  قۈ باڃۇن ئۇنېب بۇڬۈ زامانا،
جێندێر فێكرۇ ضێگّاراو غافلاتالدا ڃېلارۈ.

رێئێدال  بێجاراب  خېر،   ڨێندال  ساوۇد  بۇحۇلا،
صۈ  حالالدا  دۇنێيال  ڸێيېڬۈ  خۇطێلارۈ
ضۇنتۇن  خادۇب  شاهرێمۈض  مۇقسانڸۇمۈ،  طاعۇنا،  
دائێمڬۈ  نێعماتازۇڸ  بێچاس  مۇنڬێ  تېلارۈ.

هال  عادامازدا  غۈرڨۈب  ڃۇحێ  فاخرۇ  هابۇڬې،  
اخێر  چێداي  حاقێرڸێ  بێڮێڃۈڬۈ  تېلارۈ
مۇئمێناب  اهلۇياڸې  دۇصا ڸێگڸێ  هابېيا،  
گێيابڬۈڬێ  رۇقاڸۇل  دۇي  فايدا  كامێلارۈ.

دۇر  امرۇ  ڮوادۇلاڬۈ،   ڸێگڸێ  عېمېر  هابېيا،
هاب  دۇنيالاڸۇل  قۈيال  صۈ  حالالدا  ڃۈلارۈ.
چۈرخۈل  كۇتاك  بۇگاڬۈ،   طاعات  عېمېر  هابېيا،
گواحالڸۇن  طاعات  تاراو  ناڅا  رازێڸێلارۈ.

شاعێراس رێگّۇنېب بۇڬۈ،  كێناب احوال - حالالدې كّانێڬێ،  ئێنساناس ڸۇعێزې تېزې بېهۇلارێلا جێنداڬۈ بۈجێڸێ،  جێندێرڬۈ قۇواتالدا،  عاقلۇيالدا،  كێنڬۈ كّېزې بێچّازې بېهۇلارێلا جێندێر قادرۇ خواراب،  عادامازۇل عايێب - غوېلاڸې عۇجڸۇن ڸۇهۇنېب ئێش. ئێنساناس ناڅاسا قۈطێڃۈڬۈ حاراكات باڅێزې كّۈلێلا ساخاواتڸێ،  عاداتڸێ،  عادامازدېخۇن ڬۇرحېل راحمۇ عادێنال وا هېزدا رېڸّارالڬێ ڸێگال عامالال جێندێر نافساڸۇڸ ضۇنێزې. خالطێڬێ زاحماتڬێ ئێنساناسۇل عۇمرۇ بېرصێن هابۇلېب جۈ بۇگێن گۈچۈن تۈڬېيێلا. هېڸۇل حاقاڸۇڸ شاعێراسۇل صۈ تۇركێياڸۇڸ داندڃوالا كێصێڸۇن ڸۇهارال هادێنال عاقێلال راعابێ: «قاسێ بۇسادا ئۇرغۇن،  مێسكێن بېچېڸێلارۈ».
كۇدالێسا حاسانێل شێعرۇياڸۇڸ راتۇلا صۈ ڃوانقۈطاراب سۇئالالداسا ڨۇرال عاقلابێ،  ناسێحاتال. خاسال حۇجابازې وا عۇمرۇيالدا جانێر كّۈلېل ڸۇها - باڅێنازې عامّاب قێماتڬێ ڨۇن،  ڨۇڃال راعابازداڸۇن زاهێر هارۇرال جێندێرڬۈ فێكرابازداڸۇنڬێ بېچېداب بۇڬۈ هېسۇل شێعرۇ. ماعناياڸۇل غوارێڸێياڸۇڅ وا عاقێلڸێياڸۇڅ،  فێكرۇ قۈقڬۈ وا فاسێحڬۈ قالمێڨې بۈسۇن بۇگێناڸۇڅ بالاهۇن،  هېسۇل عېمېرێسېل كالێمابێ كێصابازدا رېڸّۇنا. خالقێياب كێصێڸۇن رێگّێنې مۇستاحێقاب انض - انض بايت (كۈڃۈل گێڬۈ مۇڅ) باتۇلا هېسۇل شێعرێيال اسارازۇڸ. هېدێنڬۈ،  كۇدالێسا حاسانێل اسارازۇڸ داندڃوالا ماعارۇل خالقێياب كالاماڸې خاسێياتاب هارا - راڮێ،  قاناعات - ڮامێڬێ.

جێندێر عاقلۇ بۈساراو ناڅې عېنېكّۇلارۈ،
شايطان سوېرۇڅ ڸۇهاراو سابۇرالدا ڃۈلارۈ.
هاوا هالماغ هابۇراس فێكرۇڬۈ هابۇلارۈ،
فێكرۇ داهاو عاقلۇهېڃ نارتێل ضاياڸ وۇحاڬێ.

دۇنيال ناڅا هابۇراو ناڅا رازێڸێلارۈ،
عادادا قۈيال اراو بێچاس وۈخۇن تېلارۈ.
بێچاسۇل امرۇ تاراس طاعاتڬۈ هابۇلارۈ،
ڮوادێ كوېشاو عامالهېڃ حۈمۈ طاسا وێڮاڬێ.

جێندێر عاقلۇ كامێلاو كێنڬۈ خاطاڸێلارۈ،
سابۇرالدا گاڸاراو راعۇڸ مېقێ كّېلارۈ.
هاوا تۇشمان هابۇراس شارعێياب نۇخ تېلارۈ،
هاب دۇنيالاڸۇل عاقێل،  مۇن الّاهاس ضۇناڬێ.

كۇدالێسا حاسانێل ادابێياب حاراكاتچێڸێياڸۇل كامێلڸێ بێڮێزابۇلېب صۈڬێ گوار بۇڬېب حۇجاڸۇن هانێب باچێنې كّۈلا هېس عاراب ماضالدا څوارال كۇڃدۇزۇل څوايال ناڅې خۇطۇن رۇگێن. هېڸ نۇعڸێ هابۇلا  هۈرڨۈڅېل عاسرابازۇل هېو ماشهۇراو شاعێراسۇل فاهمۇڬێ هۇنارڬێ طادېعاناب داراجايالدې باخۇن بۇگێناڸې.
اخێرالداڬێ ابێزې كّۈلا ماعارۇل اخلاقێيابڬۇن ناسێحاتاب شێعرۇياڸې ڨۇڃ ڸۇراو گۇدێياو راعۇل ئۇستار  حێسابالدا كۇدالێسا حاسانێل شێعرێياب حالبێڮێڬێ بېچېداب ئێرسڬێ بۈسانێن وا كامێل هابۇنێن ماعارۇل څوادارۇڅابازۇلڬێ خادۇسېل ناسلاباز.





среда, 17 февраля 2016 г.

болмац1 - куделдерил мац1 بۈلماض - كۇدېلدېرێل ماض

болмац1 - куделдерил мац1
 بۈلماض - كۇدېلدېرێل ماض

ц1улакьо - ик    ضۇلاڨۈ - ئێك
т1ехь - эхь  طېڮ - ئېڮ
бет1ер - бельэр  بېطېر - بېلئېر
гьоко - гьорко  هۈكۈ - هۈركۈ
т1окъо - гьокъо   طۈقۈ - هۈقۈ
гьуинлъи - гьоэли   هۇئێنڸێ - هۈئېلێ
беэнлъи - беэли   بېئېنڸێ - بېئېلێ
эркенлъи - эркели   ئېركېنڸێ - ئېركېلێ
нилълъ - нил   نێڸّ - نێل
к1алъазе - к1алгьаде   گاڸازې - گالهادې
гьакибер - гьиркибер   هاكێبېر - هێركێبېر
къандалъо - къандало   قانداڸۈ - قاندالۈ
бусен - босен   بۇسېن - بۈسېن
росу - росо   رۈسۇ - رۈسۈ
мухъ - нухъ   مۇڅ - نۇڅ
нилъер - нелъер   نێڸېر - نېڸېر
ахбазан - ахсан   اخبازان - اخسان
тукен - тукан   تۇكېن - تۇكان
гьанже - гьандже   هانجې - هانجې
ралъад - ралгьад   راڸاد - رالهاد
кокон - кукан   كۈكۈن - كۇكان
лъар - гьар   ڸار - هار
рук1ен - т1ок1ен   رۇگېن - طۈگېن
хвел - х1вел   خُېل - حُېل
мажгит - межгит   ماجڬێت - مېجڬێت
марк1ачадул как - марк1аяде как   مارگاچادۇل كاك - مارگايادې كاك
радал - рогьоле   رادال - رۈهۈلې
лъалк1 - гьак1   ڸالگ - هاگ
г1аг - г1ак1   عاڬ - عاگ
бергенлъи - бергьели   بېرڬېنڸێ - بېرهېلێ
кваназе - кунаде   كُانازې - كۇنادې
къванща - гъванща   قُانشا - غُانشا
хъулухъ - гъулухъ   څۇلۇڅ - غۇلۇڅ
к1удияб - к1удаб   گۇدێياب - گۇداب
маг1арулав - маарулав   ماعارۇلاو - مائارۇلاو
мег1ер - меэр  مېعېر - مېئېر
т1ех - эх   طېخ - ئېخ
т1и - и   طێ - ئێ
къалал - хонех   قالال - خۈنېخ
торг1о - х1орк1о   تۈرعۈ - حۈرگۈ
лъай - гьай   ڸاي - هاي
даци - аци   داصێ - اصێ
т1оцебе - оцебе   طۈصېبې - ئۈصېبې
ц1ах1илаб - ц1их1илаб   ضاحێلاب - ضێحێلاب
т1ала - ала   طالا - الا
т1ат1ала - ал-ала   طاطالا - الئالا
хур - х1ур   خۇر - حۇر
т1аса - аса   طاسا – اسا
ах - агь   اخ - اه
баг1ари - баг1али   باعارێ - باعالێ
хоно - х1оно   خۈنۈ - حۈنۈ
бажаризе - бажалде   باجارێزې - باجالدې
чванта - цахба    چُانتا - صاخبا
бакъан - макъан    باقان – ماقان
балъголъи - балголи    باڸڬۈڸێ - بالڬۈلێ
г1ащт1и - г1ищт1и   عاشطێ - عێشطێ
бат1аго - баладго   باطاڬۈ - بالادڬۈ
бат1алъи - балали   باطاڸێ - بالالێ
бат1ияб - баладаб   باطێياب - بالاداب
белъине - белде   بېڸێنې - بېلدې
бесдалав - бест1алав   بېسدالاو - بېسطالاو
т1охьи - т1ухьи   طۈڮێ - طۇڮێ
бет1ергьан - белегьан   بېطېرهان - بېلېهان
нах - нагь   ناخ - ناه
билълъине - белълъенде   بێڸّێنې - بېڸّېندې
билизе - билде   بێلێزې - بێلدې
болъо - болгьо   بۈڸۈ - بۈلهۈ
болъон - болгьон   بۈڸۈن - بۈلهۈن
борхатаб - борк1адаб   بۈرخاتاب - بۈرگاداب
будун - мудун   بۇدۇن - مۇدۇن
г1азу - г1асо    عازۇ - عاسۈ
ц1унк1изе - ц1ук1де   ضۇنگێزې - ضۇگدې
щекъер - щукъур    شېقېر - شۇقۇر
к1укьмахх - к1вец1махх   گۇڨماخّ - گُېضماخّ
т1еренаб - эренаб   طېرېناب - ئېرېناب
т1ом - он    طۈم - ئۈن
т1окъо - гьокъо     طۈقۈ - هۈقۈ
кумек - кумак    كۇمېك - كۇماك
хоб - х1об    خۈب - حۈب
бертин - бах1арал   بېرتێن - باحارال
т1аг1ам - т1аг1ан   طاعام - طاعان
т1агъур - угъур  طاغۇر - ئۇغۇر
т1ад - ад   طاد - اد
велъизе - вохде   وېڸێزې - وۈخدې
гьобо - гьиби   هۈبۈ - هێبێ
т1ажу - ажу   طاجۇ - اجۇ
т1алъел - адгьел   طاڸېل - ادهېل
т1амах - имих   طاماخ - ئێمێخ
т1амач - имич   طاماچ - ئێمێچ
рет1ел - рельэл   رېطېل - رېلئېل
рет1ине - регьеде    رېطێنې - رېهېدې
т1еренлъи - эрели   طېرېنڸێ – ئېرېلێ
т1ет1езе - т1ут1уде   طېطېزې - طۇطۇدې
т1ил - ил   طێل - ئێل
т1имугъ - имогъ   طێمۇغ - ئێمۈغ
т1инч1 - энч1    طێنڃ - ئېنڃ
т1ок1аб - ок1аб   طۈگاب - ئۈگاب
т1ок1лъи - ок1ли    طۈگڸێ - ئۈگلێ
т1окъо - гьокъо    طۈقۈ - هۈقۈ
т1орахь - орахь    طۈراڮ - ئۈراڮ
т1ох - огь   طۈخ - ئۈه
т1убазе - обаде   طۇبازې - ئۈبادې
тажал - таччар   تاجال - تاچّار
тамахаб - тамагьаб   تاماخاب - تاماهاب
гьоко - гьорко   هۈكۈ - هۈركۈ
гьакибер - гьиркибер   هاكێبېر - هێركێبېر
гьабизе - буде   هابێزې - بۇدې
мат1у - мут1у    ماطۇ - مۇطۇ
кьабизе - кьап1де    ڨابێزې - ڨاڣدې
убач - п1ач    ئۇباچ - ڣاچ
ахбазан - ахсан   اخبازان - اخسان
хъабахъ - гъабахъ    څاباڅ - غاباڅ
лъала - гьаня   ڸالا - هانيا
лъаларо - гьаняро    ڸالارۈ - هانيارۈ
гьабуна - буна   هابۇنا - بۇنا
гьабула - буня   هابۇلا - بۇنيا
щай - щимо   شاي - شێمۈ
щибизе - щибиде   شێبێزې - شێبێدې
ц1ехезе - ц1ухуде   ضېخېزې - ضۇخۇدې
килищ - кирищ   كێلێش - كێرێش